Dieta bezglutenowa – konieczność, czy moda?
Na sklepowych półkach coraz częściej zauważamy opakowania z zamieszczonym znakiem przekreślonego kłosa, zawierających hasło „bez glutenu” lub „gluten free”. Niestety wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że gluten kryję się aż w 90% produktów dostępnych na rynku spożywczym. Choroby związane z glutenem zyskały rozgłos, więc coraz więcej ludzi zaczęło rezygnować z tego składnika w swojej diecie.
Ziarna zbóż są zalecane przez wielu lekarzy i dietetyków w komponowaniu swojego codziennego menu, gdyż dostarczają nie tylko energii, ale zawierają sporo białka, węglowodanów złożonych, witamin, składników mineralnych oraz włókna pokarmowego. Produkty zbożowe w wielu domach stanowią podstawę do przygotowania codziennych posiłków złożonych choćby z chleba, makaronu, kaszy, gdyż umożliwiają stworzenie smacznych, pożywnych, a przede wszystkim prostych dań.
Gluten – co to tak właściwie jest?
Gluten jest wspólną, umowną nazwą mieszaniny charakterystycznych białek znajdujących się w niektórych zbożach. Do glutenu zaliczamy między innymi gliadynę w pszenicy, sekalinę w życie, horeidynę w jęczmieniu i aweninę w owsie1. Na rynku jest dostępny certyfikowany, bezglutenowy owies, uprawiany i przetwarzany w specjalnych warunkach.
Gluten ma niewielką wartość odżywczą, ale jest bardzo pożądany w piekarnictwie i cukiernictwie. Gdy mąka ze zbóż glutenowych zostanie zmieszana z wodą, białka te stworzą gęstą sieć, nadając wyrabianemu wypiekowi spójności, puszystości, sprężystości i oporności na wysychanie.
Problemy ze spożywaniem glutenu
Celiakia
Celiakia, inaczej nazywana chorobą trzewną, to genetycznie uwarunkowana nadwrażliwość na pokarmy zawierające gluten. Udokumentowano wiele symptomów celiakii, wśród których wyróżniamy: zaburzenia ze strony układu pokarmowego (biegunki, wzdęcia, zaparcia) oraz zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu (np. utrata masy ciała, osłabienia, zmiany skórne). Najczęściej chorobę trzewną diagnozowano u Europejczyków – w szczególności kraje Europy Środkowej, Zachodniej, Skandynawii oraz Włochy2.
W momencie zetknięcia glutenu z nabłonkiem jelit, wskutek wielu reakcji, dochodzi do uszkodzenia kosmków jelitowych i ograniczenia powierzchni chłonnej2.
U osób cierpiących na chorobę trzewną obserwuje się problemy z wchłanianiem żelaza, kwasu foliowego, wapnia oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E i K), skutkiem czego może być zmniejszona gęstość kości.
Do typowych symptomów choroby należą: przewlekła lub powracająca biegunka, wzdęcia, nudności, bóle brzucha, utrata masy ciała.
Podstawową diagnozą jest zanik kosmków jelitowych. W przypadku zaniechania wprowadzenia diety bezglutenowej może dojść do zmian skutkujących pojawieniem się chłoniaka jelita cienkiego. Szacuje się, że wystąpienie tego typu nowotworu jest 40 – krotnie większe u osób chorujących na celiakię3.
Dietę bezglutenową w przypadku osób z chorobą trzewną powinno stosować się przez całe życie. Powinna być ona dobrze zbilansowana i ułożona wg takich składników, aby chory chętnie przyjmował posiłki.
Szacuje się, ze na chorobę trzewną cierpi 0,2 – 5,6% populacji, a w Polsce przyjmuje się, że choruje 0,8% społeczeństwa4.
Choroba Duhringa
Choroba Duhringa ( łac. dermatitis herpetiformis), zwana również opryszczkowatym zapaleniem skóry, jest zespołem skórno – jelitowym. Objawy polegają na wystąpieniu wykwitu skórnego oraz świądu. Grudkowo – pęcherzowe wykwity występują głównie na pośladkach i łokciach, więc często są mylone z alergią2.
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten
Przez wiele lat problemy ze strony układu pokarmowego po spożyciu glutenu były kojarzone z celiakią. W medycynie nieceliakalna wrażliwość na gluten (NCNG) jest nowo zaakceptowaną jednostką. Częstość jej występowania nie została precyzyjnie określona, gdyż pacjenci pod wpływem informacji z mediów samodzielnie wprowadzają dietę bezglutenową, niestety bez opieki medycznej lub dietetyka. Badania wykazały, że u pacjentów z NCNG nie stwierdzono podczas biopsji jelita cienkiego utraty kosmków. Rozpoznanie nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten ustala się po wykluczeniu celiakii i alergii na pszenicę, a objawy tj. ból brzucha, biegunka lub zaparcia, wzdęcia powinny ustać po zastosowaniu diety bez obecności glutenu5.
Alergie na gluten lub pszenicę
Według Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej terminem alergii pokarmowej określa się reakcję immunologiczną stymulowaną spożytym posiłkiem. Zaś pozostałe reakcje noszą miano nadwrażliwości typu niealergicznego. Główny kryterium rozpoznania alergii jest wytworzenie tzw. przeciwciał IgE6. Alergia na gluten może objawiać się postaci alergii wziewnej, alergii pokarmowej, z zaostrzeniem atopowego zapalenia skóry czy pokrzywką kontaktową. Alergia IgE – zależna charakteryzuje się wczesnym początkiem wystąpienia pierwszych objawów – zwykle do dwóch godzin7. Z alergią wziewną na alergeny zawarte w zbożach wiąże się jedna z chorób zawodowych, spotykana u piekarzy, pracowników magazynów zbożowych, młynarzy, objawiająca się się nieżytem nosa i spojówek. Co ciekawe przyjmowanie doustne przez wyżej wymienioną grupę posiłków zbożowych nie daje żadnej reakcji alergicznej8.
Obawy skórne objawiają się zaostrzeniem atopii lub pokrzywką kontaktową. Pokrzywka może rozwijać się po spożyciu produktów zawierających dodatek mąki pszennej lub natychmiastową reakcją skórną na hydrolizaty białek pszenicy stosowane w kosmetykach8.
Alergia na gluten jest jest trzecią po jajku i mleku najczęściej spotykana alergią u niemowląt i małych dzieci. W większości przypadków objawia się jako atopia skórna. Podawanie produktów zawierających gluten skutkować może wymiotami, biegunką, zapaleniem spojówek, nieżytem nosa, zapaleniem błony śluzowej nosa czy oskrzeli9.
Dieta bezglutenowa u osób zdrowych
Dieta bezglutenowa jest również popularna wśród osób zdrowych, między innymi dlatego, że rzekomo wspiera redukcję masy ciała. Działania marketingowe są bardzo rozbudowane w tym kierunku i częstokroć opierają się na niesprawdzonych, pseudonaukowych informacjach. Badania z 2011 roku pokazują, że nie ma dowodów potwierdzających zasadność stosowania diety bezglutenowej w redukcji masy ciała, gdyż jest uboga w błonnik. Ponadto istnieje ryzyko nieprawidłowego jej zbilansowania, a tym samym może być niedoborową pod względem substancji odżywczych takich jak: kwas foliowy, żelazo, niacyna i cynk. Niedobór błonnika, w który są bogate zboża, jest główną przyczyną niekorzystnych skutków wprowadzenia u osób całkowicie zdrowych diety bezglutenowej.
Istnieją potencjalne korzyści ze spożywania glutenu, gdyż jego podaż może przyczyniać się do obniżenia poziomu trójglicerydów i cholesterolu LDL, których wysokie stężenie jest kojarzone z chorobami układu krążenia.
Innym niekorzystnym skutkiem prowadzenia diety bezglutenowej wśród osób zdrowych mogą być dysbiozy jelitowe. W badaniach zastosowano dietę bezglutenową u osób zdrowych przez 1 miesiąc. Po tym czasie wykonano analizę składu mikrobiomu jelitowego pacjentów. Wykazano spadek liczebności korzystne działających na nasz organizm bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus oraz wzrostu patogenów z rodziny Enterobacteriaceae czy Escherichia coli10.
Podsumowując, dieta bezglutenowa nie powinna być stosowana u ludzi zdrowych. Nie ma dowodów potwierdzających szkodliwego wpływu glutenu na organizm zdrowego człowieka. Wprowadzenie diety bezglutenowej może wiązać się z ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2 i chorób sercowo – naczyniowych. Dieta ta nie powinna być stosowana jako profilaktyka chorób, bez odpowiedniej diagnozy lekarskiej i przede wszystkim bez konsultacji z wykwalifikowanym dietetykiem.
Bibliografia:
1. Darewicz M., Dziuba J., Dietozależny charakter enteropatii pokarmowych na przykładzie celiakii, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2007, 1.
2. Bubis E., Przetaczek – Rożnowska I. Gluten i choroby wynikające z jego nietolerancji. Kosmos Vol. 65, 2, 293 – 302. 2016.
3. Szaflarska-Popławska A., Karczewska K., Żabka A. i współaut., 2009. Występowanie celiakii w Polsce – badanie wieloośrodkowe. Pediatria Współczesna Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka 11, 111-116.
4. Obtułowicz K, Waga J, Dyga W. Gluten – mechanizmy nietolerancji, objawy i możliwości lecznicze IgE-zależnej alergii na gluten w świetle aktualnych badań kliniczno-immunologicznych. Przegl Lek. 2015; 72(12): 747S–753S.
5. Hozyasz K.K. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG) – choroba ponownie odkryta. Family Medicine & Primary Care Review 2016; 18, 1: 79–83.
6. Johansson S.G, Hourihane J.O., Bousquet J. i wsp.: A revised nomenclature for allergy: An EAACI position statement from the EAACI nomenclature task force. Allergy 2008, 56 (9): 813–824.
7. Cianferoni A.: Wheat allergy: diagnosis and management. J. Asthma Allergy 2016, 9: 13–25.
8. Pałczyński C., Walusiak-Skorupa J., Krakowiak A.: Czynniki alergizujące w środowisku pracy. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2011: 63–72 .
9. Hill D.J, Hosking C.S, de Benedictis F.M. i wsp. and EPAAC Study Group: Confirmation of the association between high levels of immunoglobulin E food sensitization and eczema in infancy: an international study. Clin. Exp. Allergy, 2007, 38 (1): 161–168.
10. De Palma G, Nadal I, Collado MC, et al. Effects of a gluten-free diet on gut microbiota and immune function in healthy adult human subjects. Br J Nutr. 2009; 102(8): 1154–1160.